Historia

To już ponad trzydzieści pięć lat!

Aniśmy się obejrzeli, jak minęło ponad trzydzieści pięć lat od powstania Stowarzyszenia Tłumaczy Polskich! Trzydzieści lat to sporo. Dlatego też nie ma już wśród nas wielu z tych kolegów, którzy trzydzieści lat temu podjęli trud tworzenia STP.

Niełatwe początki

Trudno w to uwierzyć, ale kilkanaście lat trwały starania tłumaczy różnych specjalności o założenie własnej organizacji integrującej to stale rozrastające się liczebnie środowisko. Ówczesne władze negatywnie odnosiły się do tego pomysłu twierdząc, że skoro działa sekcja tłumaczy w Związku Literatów Polskich oraz Stowarzyszenie Autorów ZAiKS, to zupełnie wystarczy. Dopiero po sierpniu 1980 r. nadarzyła się okazja podjęcia kolejnej próby utworzenia samodzielnej organizacji tłumaczy, tym razem skuteczna! 29 stycznia 1981 r. Stowarzyszenie zostało zarejestrowane, a 15 lutego 1981 r. odbył się w Warszawie Zjazd Założycielski, w którym wzięło udział 127 tłumaczy reprezentujących różne rejony kraju i różne specjalności.

Cele STP zostały sformułowane w statucie, jak następuje:

  • reprezentowanie interesów tłumaczy w dziedzinie ochrony ich praw zawodowych, moralnych i materialnych;
  • współudział w kształtowaniu polskich i międzynarodowych przepisów prawa autorskiego oraz innych przepisów dotyczących uprawnień i obowiązków tłumaczy;
  • reprezentowanie tłumaczy w kraju i za granicą;
  • troska o wysoki poziom przekładów przez podnoszenie kwalifikacji zawodowych tłumaczy;
  • opieka nad młodymi tłumaczami;
  • ułatwianie i popieranie działalności twórczej członków STP;
  • współudział w zapewnianiu członkom STP opieki socjalnej;
  • dbałość o swobody twórcze i wolność słowa;
  • współudział we wzbogacaniu kultury narodowej o wartości kultury ogólnoludzkiej;
  • zapewnienie należytej reprezentacji środowiska tłumaczy w odpowiednich instytucjach państwowych, społecznych i administracyjnych powołanych do kształtowania życia społeczno-kulturalnego.

Zawód: tłumacz

Głównym zadaniem nowo powstałego Zarządu Głównego STP było doprowadzenie do świadomości zarówno społeczeństwa, jak i władz faktu istnienia zawodu tłumacza, czyli spowodowanie uznania przekładu za profesję oraz uznanie tłumaczenia za działalność twórczą, chronioną prawem autorskim. Chodziło także o spopularyzowanie uchwalonych w 1976 roku przez Konferencję Generalną UNESCO w Nairobi zaleceń dotyczących ochrony praw tłumaczy i tłumaczeń oraz praktycznych środków poprawy statusu tłumacza.

W efekcie starań Stowarzyszenia Minister Kultury i Sztuki zaliczył STP do stowarzyszeń twórców, Minister Budownictwa i Gospodarki Komunalnej przyznał tłumaczom prawo do dodatkowej powierzchni mieszkaniowej, Minister Zdrowia i Opieki Społecznej – do bezpłatnych świadczeń leczniczych, Minister Finansów uznał prawo tłumaczy do ulg podatkowych z tytułu pracy twórczej. Władze pierwszych kadencji załatwiły również tak wówczas istotne (o czym już dawno zapomnieliśmy), choć przyziemne sprawy, jak rekompensaty z tytułu wzrostu cen czy kartki żywnościowe dla tłumaczy i ich rodzin.

Jednak najważniejszym osiągnięciem było doprowadzenie do ustanowienia zawodu tłumacza. Na wniosek STP Minister Pracy i Spraw Socjalnych wydał 10 grudnia 1981 r. Rozporządzenie nr 47, uzupełniające oficjalny wykaz zawodów w Polsce o zawód tłumacza.

Lata 80.

Generalnie rzecz biorąc, niezwykle istotne znaczenie, zwłaszcza w latach osiemdziesiątych, miała działalność socjalna. Była organizowana w różnych formach, jak np. udzielanie bezzwrotnych zapomóg, prowadzenie kasy pożyczkowej, częściowy zwrot kosztów wczasów oraz kolonii i obozów dla dzieci członków STP, organizowanie imprez choinkowych, udzielanie pomocy rzeczowej (rozdawanie leków zagranicznych, odzieży i żywności), korzystanie z domów pracy twórczej prowadzonych przez inne stowarzyszenia, a także organizowanie dodatkowej opieki lekarskiej.

Wprowadzenie stanu wojennego spowodowało znaczne pogorszenie warunków pracy i sytuacji życiowej tłumaczy. Stąd konieczność uruchomienia działalności gospodarczej, która zapewniłaby członkom STP zatrudnienie, a także umożliwiła egzystencję Stowarzyszenia. Zadania te spełniała założona w 1983 roku Agencja Tłumaczeń Autorskich. Równie ważną sprawą było uregulowanie stawek honoraryjnych dla tłumaczy. W tej dziedzinie, w sytuacji szalejącej inflacji, istniała zupełna dowolność, prowadząca często do wyzyskiwania tłumaczy, do wynagradzania ich poniżej granicy przyzwoitości. Był to problem trudny, wymagał długotrwałych zabiegów ze strony władz Stowarzyszenia, które stopniowo wypracowało pewne zasady w tym zakresie, honorowane przez większość środowiska i biur tłumaczeń. Tam, gdzie to było możliwe, np. w wypadku stawek honoraryjnych za tłumaczenia książek czy wynagrodzeń tłumaczy przysięgłych, Stowarzyszenie skutecznie wypowiadało się w kwestii nowelizacji istniejących przepisów. Podobnie postępowało w kwestii zmian prawa autorskiego, każdorazowo opiniując projekty aktów prawnych, niestety, nie zawsze z pozytywnym dla nas skutkiem.

Zaangażowani międzynarodowo

Od chwili swego powstania Stowarzyszenie włączyło się do działalności Międzynarodowej Federacji Tłumaczy FIT (afiliowanej przy UNESCO), zarówno przez udział w kongresach FIT, jak i udział przedstawicieli STP w różnych komisjach i komitetach tej organizacji. STP było głównym organizatorem kongresu FIT wiosną 1981 r. w Warszawie. Do Rady FIT został wówczas wybrany prezes STP Andrzej Kopczyński, a na współprzewodniczącego Komitetu ds. Prasy i Środków Przekazu – wiceprezes STP Jerzy Lipski. Na XI Kongresie FIT w 1987 r. w Maastricht na przewodniczącego Komisji Prawnej wybrano prezesa STP Jerzego Pieńkosa. Na XIII Kongresie FIT w Brighton do Rady FIT wybrano Prezes STP Ewę Karską, powierzając jej jednocześnie współprzewodniczenie Komisji ds. Tłumaczeń Symultanicznych. w latach 1996-1999 prezes STP Witold Skowroński był współprzewodniczącym Komisji ds. Tłumaczenia FIT oraz uczestniczył w pracach Regionalnego Europejskiego Centrum Tłumaczy. Na XV Kongresie FIT w Mons w 1999 r. prezes STP Wojciech Gilewski został wybrany do Rady FIT. Należy zaznaczyć, że w owych latach STP było w stanie płacić dość wysoką składkę FIT, co później stało się niemożliwe i doprowadziło do wykluczenia nas z tej organizacji w 2005 roku.

Przedstawiciele STP systematycznie uczestniczyli w różnych międzynarodowych konferencjach, seminariach i spotkaniach tłumaczy, w szczególności z krajów Europy Środkowej i Wschodniej, jak np. w Budmericach na Słowacji, czy w Bałtyckiej Radzie Tłumaczy, organizowanych pod patronatem FIT lub narodowych organizacji tłumaczy.

Oddziały, sekcje, sympozja i nagrody

Działania związane z walką o właściwy status tłumaczy w Polsce były prowadzone centralnie przez Zarząd Główny. Działalność statutowa była organizowana w oddziałach Stowarzyszenia, sekcjach specjalistycznych i komisjach Zarządu Głównego.

Oddziały terenowe STP powoływano do życia stopniowo, w miarę przybywania nowych członków. Stosunkowo szybko STP osiągnęło liczbę 2200 członków, skupionych w ośmiu oddziałach: gdańskim, katowickim, krakowskim, łódzkim, poznańskim, szczecińskim, warszawskim i wrocławskim (ten ostatni został rozwiązany w 1997 roku).

Członkowie STP w zależności od reprezentowanej specjalności tłumaczeniowej należeli do sześciu sekcji specjalistycznych: Tłumaczy Literackich, Tłumaczy Naukowych, Technicznych i Innych Specjalistycznych, Tłumaczy Przysięgłych, Tłumaczy Publicystycznych oraz Tłumaczy Konferencyjnych Symultanicznych i Tłumaczy Konferencyjnych Konsekutywnych.

Przy Zarządzie Głównym działały także komisje problemowe, powoływane do życia w miarę zmieniających się potrzeb. Stale działała Komisja Kwalifikacyjna oraz Komisja Nagród i Odznaczeń. w różnym czasie działały też komisje: Organizacyjno-Prawna, Szkoleniowa, Inicjatyw Kulturalnych, Socjalna, Zagraniczna oraz Komisja ds. Emerytur.

Trudno wymienić wszystkie inicjatywy minionych lat, ale warto wspomnieć kilkadziesiąt zorganizowanych konferencji i sympozjów, odczytów i spotkań dyskusyjnych, prowadzenie przez szereg lat studium przekładu i warsztatów tłumaczeniowych dla młodych tłumaczy, inicjowanie wydawania publikacji specjalistycznych czy nagrodzenie doroczną nagrodą ustanowioną przez STP 160 tłumaczy literatury pięknej i naukowej oraz tłumaczy konferencyjnych za wybitne osiągnięcia w dziedzinie przekładu, uczestniczenie w Targach Językowych i Edukacyjnych EXPOLINGUA, a także organizowanie dokształcania tłumaczy w różnych formach.

Zmiany po roku 1989

Transformacja ustrojowa, rozpoczęta w 1989 roku, w sposób zasadniczy zmieniła sytuację środowiska tłumaczy i samego Stowarzyszenia. Tłumacze języków „ograniczonego zasięgu” zaczęli tracić pracę, wielu tłumaczy zostało zmuszonych do rezygnacji z pracy translatorskiej i do zmiany sposobu zarobkowania, wielu nie było w stanie opłacać składki członkowskiej, niektórzy zrezygnowali z członkostwa z powodów finansowych. Odeszli z STP ci, dla których jedynym motywem członkostwa było wynikające z niego prawo do świadczeń (kartki, rekompensaty itd.). Wyniki działalności gospodarczej, prowadzonej przez STP, systematycznie ulegały pogorszeniu wobec m.in. gwałtownego wzrostu liczby prywatnych biur tłumaczeń. Aby pomóc członkom STP w pozyskiwaniu zleceń na tłumaczenia, Zarząd Główny opublikował w 1993 roku i rozpowszechnił „Index Translatorum”, zawierający istotne informacje o 468 tłumaczach, oferujących swoje usługi translatorskie. Wkrótce rolę tę pełnić będzie internetowa lista członków STP na stronie www.stp.org.pl.

Zlikwidowany został Fundusz Rozwoju Kultury, a Ministerstwo Kultury i Sztuki radykalnie ograniczyło dotacje celowe, z których korzystaliśmy. Z tego też powodu załamała się regularność wydawania kwartalnika „Tłumacz”, ważnego łącznika władz Stowarzyszenia z członkami. w trosce o zapewnienie STP należytej rangi w życiu społecznym, STP było inicjatorem utworzenia Ogólnopolskiego Forum Stowarzyszeń Twórców, a następnie – w 1997 r. – współzałożycielem Związku Zawodowego Stowarzyszonych Twórców FORUM, do którego należy kilkudziesięciu tłumaczy. STP było także inicjatorem utworzenia w 1996 roku Rady Tłumaczy Polskich, w skład której wchodzą także przedstawiciele czterech uniwersytetów kształcących tłumaczy.

W zmienionej sytuacji, zwłaszcza od połowy lat dziewięćdziesiątych, przed STP stanęły nowe zadania, przede wszystkim pojawiła się potrzeba uzyskania przez tłumaczy polskich w pełni europejskiego statusu tłumacza i przeciwstawienia się wprowadzaniu na nasz rynek pozaeuropejskich obyczajów i zasad zatrudniania. Spowodowało to konieczność utworzenia Ośrodka Porad Prawnych, który nie tylko udzielał porad członkom STP, ale też w imieniu całego środowiska przygotowywał wystąpienia do Naczelnego Sądu Administracyjnego, Rzecznika Praw Obywatelskich, Sejmu, ministrów: kultury oraz sprawiedliwości, uczestnicząc w pracach opiniodawczych dotyczących ustaw mających znaczenie dla środowiska tłumaczy. Prace te były prowadzone przy ścisłej współpracy z innymi stowarzyszeniami twórców i artystów wykonawców, a także z Radą Tłumaczy Polskich. Większego znaczenia nabrała współpraca z Międzynarodową Federacją Tłumaczy FIT, Międzynarodowym Stowarzyszeniem Tłumaczy Konferencyjnych AIIC, z Parlamentem Europejskim i Komisją Europejską. Przedstawiciele STP uczestniczyli także w egzaminach dla tłumaczy polskich zatrudnianych w instytucjach międzynarodowych.

Nie tylko w internecie

Na początku XXI wieku zaistniała potrzeba nowej formy komunikacji wewnątrzorganizacyjnej, a także nowej formy promocji Stowarzyszenia. STP utworzyło witrynę internetową www.stp.org.pl, założoną przez prezesa Oddziału Krakowskiego Marka Czerskiego, a następnie rozbudowaną przez Bronisława Opackiego (m.in. dodano forum), która umożliwiła większy udział członków w kształtowaniu pracy i wizerunku Stowarzyszenia. w marcu 2006 r. STP uruchomiło pod tym samym adresem nowy serwis internetowy, którego autorami są Mateusz Cygnarowski, Ryszard Glegoła i Monika Kokoszycka, stanowiący Zespół Redakcyjny z ramienia ZG STP.

W 2004 roku Sejm uchwalił ustawę o zawodzie tłumacza przysięgłego. w pracach nad nią aktywnie uczestniczyło także STP, którego przedstawiciele zasiadają w Państwowej Komisji Egzaminacyjnej oraz Komisji Odpowiedzialności Zawodowej. Nadal uczestniczymy w pracach nad doskonaleniem ustawy i przepisów wykonawczych do niej.

Warto też wymienić inne formy aktywności Stowarzyszenia, jak np. udział w Międzynarodowych Targach Książki, udział w i Światowym Kongresie Tłumaczy Literatury Polskiej w Krakowie, udział w komisjach egzaminacyjnych Studiów Podyplomowych Tłumaczy, działających np. przy Uniwersytecie Śląskim, udział w jury konkursu na najlepszego studenta „Primus inter pares” itp.

W roku jubileuszowym warto przypomnieć, że wielu członków STP było wyróżnionych srebrnymi i złotymi odznakami STP, dyplomami członków honorowych Stowarzyszenia oraz odznaczeniami państwowymi i resortowymi.

Nowa struktura, ta sama misja

VII Zjazd STP w 2005 roku dokonał istotnej zmiany struktur organizacyjnych i form działalności Stowarzyszenia. Zlikwidowano oddziały terenowe i sekcje – struktury sformalizowane, a nie zawsze wydolne. W ich miejsce tworzone są fora regionalne, platformy językowe, sekcje specjalistyczne czy kluby tematyczne itp., zaś podstawową formą kontaktów między członkami Stowarzyszenia jest komunikacja elektroniczna.

Na przestrzeni 35 lat nie zmieniły się natomiast misja STP i cele jego działalności. Chcemy, by nasza organizacja zrzeszająca prawdziwych tłumaczy – profesjonalistów, a więc w pewnym sensie elitarna, reprezentowała interesy środowiska, uczestniczyła w kształtowaniu standardów wykonywania zawodu tłumacza, umożliwiała wymianę doświadczeń, wzajemną pomoc i udzielała wsparcia młodym adeptom sztuki translatorskiej.